Kriptoda vadeli işlem, Bitcoin, Ethereum veya başka bir kripto varlığın fiyatına bağlı türev sözleşmeler üzerinden pozisyon alınmasıdır. Kullanıcı vadeli piyasada çoğunlukla doğrudan kripto para satın almak yerine, ilgili varlığın fiyat hareketini takip eden bir sözleşmede işlem yapar.
Vadeli işlemler sayesinde yatırımcılar hem fiyatın yükseleceği hem de düşeceği beklentisiyle pozisyon açabilir. Yükseliş beklentisiyle açılan pozisyon long, düşüş beklentisiyle açılan pozisyon ise short olarak adlandırılır.
Bu piyasalarda kaldıraç kullanılabilmesi, küçük bir teminatla daha büyük pozisyon açılmasına imkân verebilir. Ancak kaldıraç yalnızca olası kazancı değil, zararı da büyütür. Teminatın gerekli seviyenin altına düşmesi durumunda pozisyonun platform tarafından otomatik olarak kapatılması, yani likidasyon gerçekleşebilir. CFTC de kripto varlık vadeli işlemlerinde kaldıraç, yüksek oynaklık, platform ve piyasa bütünlüğü risklerine karşı kullanıcıları uyarmaktadır.
Vadeli İşlem Ne Demek?
Vadeli işlem, belirli bir varlığın fiyatına bağlı standartlaştırılmış sözleşmenin alınıp satılmasıdır.
Geleneksel vadeli sözleşmelerde:
Dayanak varlık belirlenir.
Sözleşmenin büyüklüğü tanımlanır.
Vade tarihi bulunur.
Uzlaşma yöntemi açıklanır.
Fiyat hareketlerine göre tarafların hesapları güncellenir.
Kripto piyasasında ise vadeli işlem ifadesi hem belirli tarihte sona eren klasik vadeli sözleşmeler hem de vadesi bulunmayan sürekli sözleşmeler için kullanılabilir.
Teknik açıdan sürekli vadeli sözleşme ile klasik vadeli işlem aynı ürün değildir. Ancak kripto platformlarında ikisi de genellikle “vadeli işlemler” başlığı altında sunulur.
Kripto Vadeli İşlem Nasıl Çalışır?
Kripto vadeli işlemde kullanıcı, seçtiği sözleşmede long veya short pozisyon açar.
Genel süreç şöyledir:
Kullanıcı vadeli işlem hesabına teminat aktarır.
İşlem yapılacak sözleşmeyi seçer.
Long veya short yönünü belirler.
Kaldıraç oranını seçer.
Pozisyon büyüklüğünü girer.
Piyasa veya limit emri verir.
Emir gerçekleştiğinde pozisyon açılır.
Fiyat hareketine göre gerçekleşmemiş kâr veya zarar hesaplanır.
Gerekirse fonlama ödemesi uygulanır.
Pozisyon kullanıcı tarafından kapatılır, vadesinde uzlaşır veya likide edilir.
Kullanıcı pozisyon açtığında dayanak kripto varlığın tamamını satın almak zorunda olmayabilir. Bunun yerine pozisyonun belirli bölümünü teminat olarak yatırır.
Vadeli İşlem Sözleşmesi Nedir?
Vadeli işlem sözleşmesi, dayanak varlığın fiyatına bağlı olarak çalışan standartlaştırılmış türev üründür.
Sözleşmede şu bilgiler bulunabilir:
Dayanak kripto varlık
Sözleşme büyüklüğü
Fiyatlandırma para birimi
Vade tarihi
Uzlaşma yöntemi
Minimum fiyat hareketi
Başlangıç teminatı
Sürdürme teminatı
İşlem saatleri
Örneğin CME’nin standart Bitcoin vadeli işlem sözleşmesinin büyüklüğü 5 Bitcoin’dir. Sözleşme fiziksel Bitcoin teslimatı yerine nakdi uzlaşmayla sonuçlanır ve belirlenen referans fiyata göre kapatılır.
Kripto platformlarındaki bireysel kullanıcı ürünlerinde sözleşme büyüklüğü daha küçük olabilir. Bazı ürünler 1 BTC, 0,001 BTC veya belirli dolar değeri üzerinden fiyatlandırılabilir.
Dayanak Varlık Nedir?
Dayanak varlık, vadeli sözleşmenin fiyatının bağlı olduğu varlıktır.
Örnekler:
BTC sözleşmesinin dayanak varlığı Bitcoin
ETH sözleşmesinin dayanak varlığı Ether
SOL sözleşmesinin dayanak varlığı Solana
Kripto endeks sözleşmesinin dayanak varlığı ilgili endeks
Kullanıcı dayanak varlığın kendisini satın almak yerine fiyat değişimine bağlı sözleşmede işlem yapar.
Bu nedenle vadeli işlem hesabında BTC sözleşmesi bulunan kullanıcı, çoğu üründe bu pozisyonu kişisel Bitcoin cüzdanına çekemez.
Klasik Vadeli İşlem Nedir?
Klasik vadeli işlem, belirli sona erme tarihine sahip sözleşmedir.
Sözleşmeler:
Haftalık
Aylık
Üç aylık
Altı aylık
vadelerle düzenlenebilir.
Vade sonunda pozisyon:
Nakit fark ödemesiyle kapatılabilir.
Fiziksel teslimatla sonuçlanabilir.
Kullanıcı tarafından vade öncesinde kapatılabilir.
Daha ileri vadeli sözleşmeye taşınabilir.
CME Bitcoin vadeli işlemleri belirli aylık ve üç aylık vadelerle listelenir ve son işlem tarihinde nakdi uzlaşmayla sona erer.
Sürekli Vadeli İşlem Nedir?
Sürekli vadeli işlem veya perpetual futures, sabit bir vade tarihi bulunmayan ya da çok uzun süreli olacak şekilde tasarlanan türev üründür.
Kripto piyasasında yaygın kullanılan sürekli sözleşmeler, kullanıcı pozisyonu kapatana veya likidasyon gerçekleşene kadar açık kalabilir.
Sürekli sözleşmenin fiyatının spot kripto para fiyatından çok fazla uzaklaşmasını önlemek için genellikle fonlama oranı uygulanır.
Coinbase’in düzenlenmiş sürekli vadeli ürün açıklamasında fonlama ödemelerinin, vadeli fiyat ile spot endeks fiyatı arasındaki farkı azaltmayı amaçladığı belirtilmektedir.
Vadeli İşlem ile Sürekli Vadeli İşlem Arasındaki Fark Nedir?
ÖzellikVadeli sözleşmeSürekli vadeli sözleşmeVade tarihiBulunurGenellikle bulunmazVade sonu uzlaşmasıYapılırKullanıcı kapatana kadar devam edebilirFonlama ödemesiGenellikle yokturGenellikle vardırSözleşme yenilemeGerekebilirGerekmezSpot fiyata yakınlıkVade yaklaştıkça artabilirFonlama mekanizmasıyla korunmaya çalışılırTemel ek maliyetSözleşme taşıma ve yenilemeFonlama ödemesi
Kullanıcının işlem ekranında “perpetual”, “perp”, “swap” veya “sürekli” ifadelerinden biri bulunabilir.
Long Pozisyon Nedir?
Long pozisyon, kripto varlığın fiyatının yükseleceği beklentisiyle açılan vadeli işlem pozisyonudur.
Örneğin Bitcoin vadeli sözleşmesinde 100.000 dolar seviyesinden long pozisyon açan kullanıcı, fiyat yükseldiğinde kâr; düştüğünde zarar eder.
Basitleştirilmiş long kâr ve zarar hesabı şöyledir:
Long kâr veya zarar = Çıkış fiyatı − Giriş fiyatı
Bu fark pozisyon miktarıyla çarpılır.
Örneğin:
Giriş fiyatı: 100.000 dolar
Çıkış fiyatı: 105.000 dolar
Pozisyon miktarı: 0,1 BTC
Brüt sonuç:
5.000 × 0,1 = 500 dolar kâr
Komisyon ve fonlama maliyetleri çıkarıldığında net kâr daha düşük olabilir.
Short Pozisyon Nedir?
Short pozisyon, kripto varlığın fiyatının düşeceği beklentisiyle açılan vadeli işlem pozisyonudur.
Örneğin Bitcoin 100.000 dolar seviyesindeyken short pozisyon açan kullanıcı, fiyat 90.000 dolara düşerse kâr edebilir.
Basitleştirilmiş short hesabı şöyledir:
Short kâr veya zarar = Giriş fiyatı − Çıkış fiyatı
Örneğin:
Giriş fiyatı: 100.000 dolar
Çıkış fiyatı: 95.000 dolar
Pozisyon miktarı: 0,2 BTC
Brüt sonuç:
5.000 × 0,2 = 1.000 dolar kâr
Bitcoin fiyatı yükselirse short pozisyon zarar eder.
Pozisyon Büyüklüğü Nedir?
Pozisyon büyüklüğü, vadeli işlemde kullanıcının maruz kaldığı toplam sözleşme değeridir.
Formül:
Pozisyon büyüklüğü = Sözleşme miktarı × Sözleşme fiyatı
Örneğin kullanıcı 100.000 dolar seviyesinden 0,2 BTC büyüklüğünde pozisyon açarsa:
0,2 × 100.000 = 20.000 dolar
nominal pozisyon büyüklüğüne sahip olur.
Kullanıcı bu pozisyon için yalnızca 2.000 dolar teminat yatırmışsa yaklaşık 10 kat kaldıraç kullanıyor olabilir.
Nominal Değer Nedir?
Nominal değer veya notional value, pozisyonun dayanak varlık üzerinden ifade edilen toplam piyasa değeridir.
Yatırılan teminat ile nominal değer aynı değildir.
Örneğin:
Teminat: 1.000 dolar
Kaldıraç: 10x
Nominal pozisyon: 10.000 dolar
olabilir.
Kâr ve zarar hesaplaması çoğunlukla yatırılan 1.000 dolar üzerinden değil, 10.000 dolarlık toplam pozisyon üzerinden oluşur.
Teminat Nedir?
Teminat veya margin, vadeli işlem pozisyonu açmak ve olası zararları karşılamak için hesapta bulundurulan varlıktır.
Vadeli işlem teminatı, spot piyasadaki varlığın peşinatı değildir. Kullanıcı teminat yatırdığında dayanak kripto varlığın sahibi olmaz.
CME, vadeli işlem teminatını sözleşme açılırken ve pozisyon devam ederken hesapta tutulması gereken güvence olarak tanımlar. Teminat, dayanak varlığı satın almak için yapılan peşinat değildir.
Teminat şu varlıklardan oluşabilir:
İtibarı para
USDT
USDC
Bitcoin
Ether
Platformun kabul ettiği başka kripto varlıklar
Teminat olarak kullanılan varlığın fiyatı değişebiliyorsa, pozisyon riski yanında teminatın değer kaybı riski de oluşabilir.
Başlangıç Teminatı Nedir?
Başlangıç teminatı, yeni pozisyon açabilmek için gerekli minimum teminat miktarıdır.
Basitleştirilmiş hesaplama:
Başlangıç teminatı = Pozisyon büyüklüğü ÷ Kaldıraç
Örneğin:
Pozisyon büyüklüğü: 20.000 dolar
Kaldıraç: 10x
ise gerekli başlangıç teminatı teorik olarak:
20.000 ÷ 10 = 2.000 dolar
olabilir.
Gerçek hesaplamada platformun risk limitleri, komisyonu, sözleşme türü ve ek teminat gereksinimleri sonucu değiştirebilir.
Sürdürme Teminatı Nedir?
Sürdürme teminatı, pozisyonun açık kalabilmesi için hesapta bulunması gereken minimum özkaynak seviyesidir.
Pozisyon zarara girdiğinde kullanıcının teminatı azalır. Kalan tutar sürdürme teminatının altına düşerse platform pozisyonu kısmen veya tamamen kapatabilir.
CME’nin vadeli işlem eğitim materyallerinde başlangıç teminatı pozisyon açmak için gerekli tutar, sürdürme teminatı ise pozisyonu açık tutmak için korunması gereken minimum seviye olarak açıklanmaktadır.
Kaldıraç Nedir?
Kaldıraç, kullanıcının yatırdığı teminattan daha büyük pozisyon açmasını sağlayan mekanizmadır.
Formül:
Kaldıraç = Pozisyon büyüklüğü ÷ Teminat
Örneğin:
Teminat: 1.000 dolar
Pozisyon: 5.000 dolar
ise kaldıraç:
5.000 ÷ 1.000 = 5x
olur.
Kaldıraç oranı yükseldikçe küçük fiyat hareketlerinin teminat üzerindeki etkisi büyür.
Kaldıraç Örneği
Kullanıcı 1.000 dolar teminatla 10x kaldıraç kullanarak 10.000 dolarlık long pozisyon açsın.
Dayanak varlık yüzde 5 yükselirse teorik brüt kazanç:
10.000 × %5 = 500 dolar
olur.
Bu kazanç 1.000 dolarlık teminatın yüzde 50’sine karşılık gelir.
Fiyat yüzde 5 düşerse aynı şekilde yaklaşık 500 dolar zarar oluşur.
Komisyon, fonlama, sürdürme teminatı ve likidasyon işlemleri hesaba katıldığında gerçek sonuç farklı olabilir.
Kaldıraç Kârı Artırır mı?
Kaldıraç, doğru yöndeki hareketin teminata oranla oluşturduğu kazancı artırabilir.
Ancak kaldıraç piyasa tahmininin doğruluk ihtimalini artırmaz. Yalnızca pozisyon büyüklüğünü büyütür.
Aynı nedenle:
Kazanç daha hızlı büyüyebilir.
Zarar daha hızlı büyüyebilir.
Likidasyon fiyatı giriş fiyatına yaklaşabilir.
İşlem ücretleri nominal pozisyon üzerinden artabilir.
Fonlama maliyeti büyüyebilir.
CFTC, kripto vadeli işlemlerinde kaldıraç kullanımının fiyat hareketlerinin finansal etkisini büyüttüğünü ve yatırımcıların başlangıç yatırımlarından fazlasını kaybedebileceğini belirtmektedir.
Likidasyon Nedir?
Likidasyon, pozisyon teminatının gerekli sürdürme seviyesinin altına düşmesi nedeniyle pozisyonun platform tarafından zorunlu olarak kapatılmasıdır.
Long pozisyonlarda fiyat düşüşü, short pozisyonlarda ise fiyat yükselişi likidasyon riskini artırır.
Likidasyon sırasında:
Açık emirler iptal edilebilir.
Pozisyonun bir bölümü kapatılabilir.
Pozisyonun tamamı kapatılabilir.
Ek likidasyon ücreti uygulanabilir.
Gerçekleşme fiyatı tahminden daha olumsuz olabilir.
Hesaptaki başka teminatlar kullanılabilir.
Coinbase’in türev risk yönetimi açıklamasına göre teminat sürdürme gereksiniminin altına düştüğünde pozisyon otomatik olarak kapatılabilir; likidasyon daha yüksek ücretlere ve kullanıcının kendi emrine göre daha olumsuz fiyata yol açabilir.
Likidasyon Fiyatı Nasıl Hesaplanır?
Likidasyon fiyatı; giriş fiyatına, pozisyon yönüne, kaldıraca, sürdürme teminatına, komisyonlara ve kullanılan teminat modeline bağlıdır.
Basitleştirilmiş long yaklaşımı:
Yaklaşık fiyat hareketi toleransı ≈ 1 ÷ Kaldıraç
Örneğin 10x kaldıraçta yaklaşık yüzde 10 ters fiyat hareketi teminatın büyük bölümünü tüketebilir.
Ancak gerçek likidasyon, fiyat tam yüzde 10 düştüğünde gerçekleşmek zorunda değildir. Sürdürme teminatı ve ücretler nedeniyle daha erken olabilir.
Likidasyon fiyatı platform tarafından gösterilse bile yalnızca tahmindir. Diğer pozisyonlar, fonlama, teminat değeri ve piyasa koşulları gerçek seviyeyi değiştirebilir.
Mark Fiyatı Nedir?
Mark fiyatı, vadeli işlem pozisyonunun gerçekleşmemiş kâr ve zararını veya likidasyon riskini hesaplamak için kullanılan referans fiyattır.
Platformlar mark fiyatını oluştururken:
Spot piyasa endeksini
Vadeli sözleşme fiyatını
Fonlama temelini
Fiyat sapmalarını azaltan formülleri
kullanabilir.
Amaç, düşük likidite nedeniyle son işlem fiyatında oluşan kısa süreli ve anormal hareketlerin haksız likidasyon oluşturmasını azaltmaktır.
Her platformun mark fiyatı hesaplama yöntemi farklı olabilir.
Son İşlem Fiyatı Nedir?
Son işlem fiyatı, ilgili vadeli piyasada gerçekleşen en son alım satımın fiyatıdır.
Son işlem fiyatı:
Grafiklerde gösterilebilir.
Emirlerin gerçekleştiği seviyeyi yansıtabilir.
Mark fiyatından farklı olabilir.
Spot endeks fiyatından uzaklaşabilir.
Pozisyon likidasyonu bazı platformlarda son işlem fiyatına göre değil, mark fiyatına göre gerçekleştirilir.
Bu nedenle işlem ekranında hangi fiyatın:
Emir tetiklediği
Kâr ve zararı hesapladığı
Likidasyonu belirlediği
kontrol edilmelidir.
Endeks Fiyatı Nedir?
Endeks fiyatı, dayanak kripto varlığın birden fazla spot piyasadaki fiyatlarından hesaplanan referans değerdir.
Endeks hesaplanırken:
Farklı platformlardan veri alınabilir.
Aykırı fiyatlar çıkarılabilir.
İşlem hacmine göre ağırlıklandırma yapılabilir.
Veri kesintilerine karşı yedek kaynak kullanılabilir.
Tek bir platformdaki fiyat manipülasyonunun bütün türev piyasayı etkilemesini azaltmak amacıyla birden fazla veri kaynağı kullanılabilir.
Ancak endeks sisteminde veri kaynağı, hesaplama ve piyasa kesintisi riskleri devam eder.
Fonlama Oranı Nedir?
Fonlama oranı, sürekli vadeli sözleşmenin fiyatını spot piyasaya yakın tutmayı amaçlayan periyodik ödeme oranıdır.
Genel uygulamada:
Fonlama pozitifse long pozisyonlar short pozisyonlara ödeme yapar.
Fonlama negatifse short pozisyonlar long pozisyonlara ödeme yapar.
Coinbase’in sürekli vadeli ürünlerinde pozitif fonlama oranında long tarafın short tarafa, negatif oranda ise short tarafın long tarafa ödeme yaptığı açıklanmaktadır.
Fonlama ödemesi genellikle platform gelirinden ziyade piyasanın iki tarafı arasında aktarılır. Ancak platform ayrıca işlem ve hizmet ücreti alabilir.
Fonlama Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Basitleştirilmiş formül:
Fonlama ödemesi = Pozisyon büyüklüğü × Fonlama oranı
Örneğin:
Pozisyon büyüklüğü: 20.000 dolar
Fonlama oranı: yüzde 0,01
ise ödeme:
20.000 × %0,01 = 2 dolar
olur.
Fonlama günde birden fazla kez uygulanabilir. Pozisyon uzun süre açık tutulursa küçük oranlar birikerek önemli maliyet oluşturabilir.
Fonlama oranı sabit değildir. Vadeli ve spot fiyat arasındaki fark ile long-short talebine göre değişebilir.
Fonlama Oranı Neden Pozitif Olur?
Long pozisyon talebi arttığında sürekli vadeli sözleşme spot fiyatın üzerinde işlem görebilir.
Pozitif fonlama:
Long pozisyon taşımayı maliyetli hâle getirir.
Short pozisyonları teşvik eder.
Vadeli fiyatın spot fiyata yaklaşmasına katkıda bulunmayı amaçlar.
Yüksek pozitif fonlama, piyasada long pozisyonların yoğunlaştığını gösterebilir. Ancak tek başına fiyatın düşeceğini garanti etmez.
Fonlama Oranı Neden Negatif Olur?
Short pozisyon talebi yoğunlaştığında sürekli vadeli sözleşme spot fiyatın altında işlem görebilir.
Negatif fonlama:
Short pozisyonların ödeme yapmasına
Long pozisyonların ödeme almasına
neden olabilir.
Uzun süre negatif fonlama, düşüş yönlü pozisyon yoğunluğuna işaret edebilir. Ancak fiyat hareketinin tersine döneceğini tek başına göstermez.
Basis Nedir?
Basis, vadeli sözleşme fiyatı ile spot fiyat arasındaki farktır.
Formül:
Basis = Vadeli fiyat − Spot fiyat
Örneğin:
Spot Bitcoin fiyatı: 100.000 dolar
Üç aylık vadeli fiyat: 104.000 dolar
ise basis:
104.000 − 100.000 = 4.000 dolar
olur.
Basis pozitif veya negatif olabilir.
Contango Nedir?
Contango, vadeli sözleşmenin spot fiyattan daha yüksek işlem gördüğü piyasa yapısıdır.
Bu durum:
Finansman maliyeti
Faiz oranları
Gelecek fiyat beklentileri
Vadeli işlem talebi
gibi nedenlerle oluşabilir.
Sözleşmenin vadesi yaklaştıkça vadeli fiyatın spot fiyata yakınsaması beklenir. Ancak piyasa koşulları nedeniyle önemli sapmalar yaşanabilir.
Backwardation Nedir?
Backwardation, vadeli sözleşmenin spot fiyattan daha düşük işlem gördüğü piyasa yapısıdır.
Bu durum piyasada kısa vadeli satış baskısı, yüksek short talebi veya dayanak varlığa yönelik farklı arz-talep koşulları bulunduğunu gösterebilir.
Contango ve backwardation doğrudan yükseliş veya düşüş garantisi vermez.
Sözleşme Yenileme Nedir?
Vadesi yaklaşan sözleşmedeki pozisyonun kapatılıp daha ileri vadeli sözleşmede yeniden açılmasına sözleşme yenileme veya rollover denir.
Kullanıcı:
Yakın vadeli sözleşmeyi kapatır.
Daha ileri vadeli sözleşmeyi açar.
Fiyat farkı ve komisyon maliyetine katlanır.
Contango piyasasında ileri vadeli sözleşmenin daha pahalı olması taşıma maliyetini artırabilir.
Sürekli vadeli sözleşmelerde klasik rollover işlemi bulunmaz. Bunun yerine fonlama maliyeti uygulanabilir.
Nakdi Uzlaşma Nedir?
Nakdi uzlaşma, vade sonunda fiziksel kripto para teslimatı yerine sözleşmenin referans fiyatıyla pozisyon fiyatı arasındaki farkın para olarak hesaplanmasıdır.
CME Bitcoin vadeli sözleşmeleri nakdi uzlaşmayla sonuçlanır. Kullanıcıya vade sonunda fiziksel Bitcoin teslim edilmez.
Nakdi uzlaşma için dolar, stablecoin veya platformun belirlediği farklı teminat varlığı kullanılabilir.
Fiziksel Uzlaşma Nedir?
Fiziksel uzlaşma, vade sonunda dayanak varlığın teslim edilmesini ifade eder.
Kripto vadeli ürünlerinde fiziksel uzlaşma uygulanırsa kullanıcıya Bitcoin veya ilgili kripto varlık teslim edilebilir.
Fiziksel teslimat:
Saklama hesabı
Cüzdan altyapısı
Transfer kuralları
Teslimat ücretleri
Kimlik ve uygunluk koşulları
gerektirebilir.
Her Bitcoin vadeli sözleşmesinin fiziksel teslimatla sonuçlanacağı düşünülmemelidir.
USDT Teminatlı Vadeli İşlem Nedir?
USDT teminatlı sözleşmede pozisyonun teminatı, kârı ve zararı çoğunlukla USDT cinsinden hesaplanır.
Örneğin kullanıcı BTC/USDT sözleşmesinde:
USDT yatırır.
BTC fiyatına bağlı pozisyon açar.
Kâr veya zararını USDT olarak görür.
Bu yapı hesaplamayı kolaylaştırabilir. Ancak USDT’nin hedef değerinden uzaklaşması veya ihraççı riski ayrıca değerlendirilmelidir.
Coin Teminatlı Vadeli İşlem Nedir?
Coin teminatlı sözleşmede teminat ve uzlaşma Bitcoin veya başka bir kripto varlıkla yapılabilir.
Örneğin BTC teminatlı sözleşmede kullanıcı:
BTC yatırır.
BTC fiyatına bağlı pozisyon açar.
Kâr veya zararını BTC olarak elde edebilir.
Long pozisyon zarar ederken Bitcoin fiyatı da düşüyorsa teminatın dolar değeri aynı anda azalabilir. Bu durum riskin büyümesine neden olabilir.
Doğrusal ve Ters Sözleşme Nedir?
Doğrusal Sözleşme
Doğrusal veya linear contract, kâr ve zararın stablecoin ya da itibarı para üzerinden hesaplandığı sözleşmedir.
Fiyat değişimi ile kâr ve zarar ilişkisi daha kolay anlaşılabilir.
Ters Sözleşme
Ters veya inverse contract, sözleşme değerinin ve kâr-zarar hesabının kripto para üzerinden yapılabildiği üründür.
Inverse sözleşmelerde hesaplama formülü daha karmaşık olabilir. Teminatın kendi fiyatı da değiştiği için kullanıcı çift yönlü risk taşıyabilir.
İzole Marjin Nedir?
İzole marjin, yalnızca belirli pozisyona ayrılan teminatın risk altında olduğu marjin modelidir.
Örneğin kullanıcı bir pozisyona 500 dolar izole teminat ayırmışsa, likidasyon durumunda öncelikle bu tutar etkilenir.
Avantajları:
Pozisyon riskinin sınırlandırılması
Diğer pozisyonların teminatının korunması
Maksimum kaybın daha kolay izlenmesi
Dezavantajı ise pozisyonun ters hareketlerde daha erken likide olabilmesidir.
Çapraz Marjin Nedir?
Çapraz marjin, vadeli işlem hesabındaki uygun teminatların birden fazla pozisyon için ortak kullanılmasıdır.
Bir pozisyon zarara girdiğinde hesaptaki başka kullanılabilir teminatlar pozisyonu destekleyebilir.
Avantajı likidasyon fiyatını uzaklaştırabilmesidir.
Dezavantajı ise tek bir kötü pozisyonun vadeli işlem hesabındaki daha büyük bakiyeyi riske atabilmesidir.
Platformların çapraz marjin hesaplama yöntemleri birbirinden farklı olabilir.
Gerçekleşmiş ve Gerçekleşmemiş Kâr Nedir?
Gerçekleşmemiş Kâr veya Zarar
Pozisyon açıkken fiyat değişiminden oluşan teorik sonuçtur.
Pozisyon kapatılmadığı için değer değişmeye devam eder.
Gerçekleşmiş Kâr veya Zarar
Pozisyon tamamen veya kısmen kapatıldığında kesinleşen sonuçtur.
Gerçekleşen sonuçtan:
İşlem komisyonu
Fonlama ödemesi
Likidasyon ücreti
Diğer platform maliyetleri
çıkarılarak net sonuç bulunabilir.
Vadeli İşlemde Komisyon Nasıl Hesaplanır?
İşlem komisyonu genellikle pozisyonun nominal büyüklüğü üzerinden hesaplanır.
Formül:
Komisyon = Pozisyon büyüklüğü × Komisyon oranı
Örneğin:
Pozisyon: 50.000 dolar
Taker komisyonu: yüzde 0,05
ise tek yönlü işlem komisyonu:
50.000 × %0,05 = 25 dolar
olur.
Pozisyon açılırken ve kapatılırken ayrı komisyon uygulanabilir. Bu örnekte toplam alım satım komisyonu 50 dolara ulaşabilir.
Kullanıcının yalnızca 5.000 dolar teminat yatırmış olması, komisyonun 5.000 dolar üzerinden hesaplanacağı anlamına gelmeyebilir.
Vadeli İşlem Maliyetleri Nelerdir?
Vadeli işlemde karşılaşılabilecek başlıca maliyetler şunlardır:
Maker komisyonu
Taker komisyonu
Fonlama ödemesi
Spread
Fiyat kayması
Likidasyon ücreti
Sözleşme yenileme maliyeti
Para yatırma ve çekme ücreti
Teminat dönüşüm maliyeti
Vergi ve diğer yasal maliyetler
Kısa süreli yüksek kaldıraçlı işlemlerde komisyonlar teminata oranla önemli büyüklüğe ulaşabilir.
Vadeli İşlemde Stop-Loss Kullanılır mı?
Stop-loss emri, fiyat belirlenen seviyeye ulaştığında pozisyonun kapatılmasını amaçlar.
Long pozisyonda stop emri giriş fiyatının altında, short pozisyonda ise çoğunlukla giriş fiyatının üzerinde belirlenir.
Stop emri zararı sınırlandırmaya yardımcı olabilir. Ancak kesin koruma garantisi vermez.
Şu durumlarda emir farklı fiyattan gerçekleşebilir veya gerçekleşmeyebilir:
Ani fiyat hareketi
Düşük likidite
Platform kesintisi
Stop-limit kullanılması
Fiyat boşluğu
Aşırı piyasa oynaklığı
Likidasyon fiyatına çok yakın stop kullanılması, emrin likidasyondan önce gerçekleşmesini garanti etmez.
Vadeli İşlem Neden Yapılır?
Vadeli işlemler üç temel amaçla kullanılabilir:
Spekülasyon
Yatırımcı fiyatın yükseleceği veya düşeceği yönündeki beklentisine göre pozisyon açar.
Riskten Korunma
Spot kripto varlık sahibi yatırımcı, fiyat düşüşüne karşı short vadeli pozisyon kullanabilir.
Örneğin 1 BTC sahibi kullanıcı kısa vadeli düşüşten korunmak için belirli büyüklükte BTC short pozisyon açabilir.
Ancak korunma oranının yanlış hesaplanması, fonlama ve basis riski nedeniyle tam koruma sağlanamayabilir.
Arbitraj
Yatırımcı spot ve vadeli fiyat arasındaki farktan yararlanmaya çalışabilir.
Örneğin contango döneminde:
Spot Bitcoin alınabilir.
Vadeli sözleşmede short pozisyon açılabilir.
Vade sonundaki yakınsamadan gelir elde edilmeye çalışılabilir.
Arbitraj işlemleri de işlem ücreti, fonlama, teminat, platform ve transfer riski taşır.
Spot İşlem ile Vadeli İşlem Arasındaki Fark Nedir?
ÖzellikSpot işlemVadeli işlemAlınan ürünDoğrudan kripto varlıkTürev sözleşmeLong pozisyonAlım yoluylaSözleşmeyleShort pozisyonBorçsuz spotta doğrudan yokturAçılabilirKaldıraçStandart spotta yokturKullanılabilirLikidasyonBorçsuz spotta yokturBulunabilirFonlamaYokturSürekli sözleşmelerde olabilirVadeYokturÜrüne göre bulunabilirCüzdana çekmeKripto varlık çekilebilirSözleşme çekilemezTemel riskFiyat ve saklamaFiyat, kaldıraç ve likidasyon
Spot işlemde kullanıcı varlığın fiyatı düşse bile borç veya kaldıraç kullanmıyorsa zorunlu likidasyon yaşamaz.
Vadeli işlemlerde ise fiyatın küçük ters hareketi yüksek kaldıraç nedeniyle teminatın büyük bölümünü silebilir.
Vadeli İşlemin Avantajları Nelerdir?
Vadeli işlemlerin olası avantajları şunlardır:
Yükseliş ve düşüş yönünde pozisyon açılabilmesi
Spot portföyün korunabilmesi
Daha düşük sermayeyle nominal olarak büyük pozisyon alınabilmesi
Farklı vade seçeneklerinin bulunması
Arbitraj stratejilerinde kullanılabilmesi
Kripto varlığı doğrudan saklamadan fiyat riskine erişim sağlanması
Bu özellikler vadeli işlemi düşük riskli hâle getirmez. Özellikle kaldıraç, avantaj olarak görülen sermaye verimliliğini hızlı zarara dönüştürebilir.
Vadeli İşlemin Dezavantajları Nelerdir?
Başlıca dezavantajlar şunlardır:
Likidasyon riski
Kaldıraç nedeniyle hızlı zarar
Fonlama maliyeti
Karmaşık teminat hesaplaması
Mark fiyatı ve endeks riski
Platform karşı taraf riski
Sözleşme yenileme maliyeti
Teminat varlığının değer kaybı
Stop emirlerinin garanti vermemesi
Sürekli takip gerektirmesi
İlk yatırımı aşabilecek zarar ihtimali
Kripto Vadeli İşlem Riskleri Nelerdir?
Kaldıraç Riski
Yüksek kaldıraç, küçük fiyat değişimini büyük zarara dönüştürebilir.
Likidasyon Riski
Teminat sürdürme seviyesinin altına düştüğünde pozisyon kullanıcı onayı olmadan kapatılabilir.
Fiyat Oynaklığı
Kripto varlıklar kısa sürede çift yönlü sert hareket edebilir.
Fonlama Riski
Uzun süre taşınan sürekli sözleşmelerde fonlama maliyeti kârı azaltabilir veya zararı artırabilir.
Platform Riski
Platform saldırıya uğrayabilir, para çekme işlemlerini durdurabilir veya teknik kesinti yaşayabilir.
Likidite Riski
Düşük likiditeli sözleşmelerde pozisyon uygun fiyatla kapatılamayabilir.
Teminat Riski
Teminat olarak kullanılan kripto varlığın fiyatı düşebilir.
Endeks Riski
Referans fiyat sağlayıcılarında kesinti veya veri sorunu yaşanabilir.
ADL Riski
Aşırı piyasa koşullarında otomatik kaldıraç azaltma sistemi, kârlı pozisyonların bir bölümünü kapatabilir.
Sigorta Fonu Riski
Likidasyon zararları platformun sigorta fonunu aşarsa farklı risk paylaşım yöntemleri uygulanabilir.
Teknik Arıza Riski
Yoğun piyasa döneminde emir iletimi, pozisyon kapatma veya para transferi işlemleri aksayabilir.
Hukuki Risk
Ürünlere erişim, yatırımcı uygunluğu ve platformların faaliyet koşulları ülkelere göre değişebilir.
Türkiye’de Kripto Vadeli İşlem Yapılır mı?
Türkiye’de kripto varlık hizmet sağlayıcılarına ilişkin ayrıntılı ikincil düzenlemeler 13 Mart 2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Düzenlemeler platformların faaliyetlerini, alım satım ortamlarını, saklama, transfer ve sermaye yeterliliği gibi konuları kapsamaktadır.
III-35/B.2 sayılı düzenleme kapsamında Türkiye’de faaliyet gösteren platformlar nezdinde listelenmiş kripto varlıkların kaldıraçlı olarak alınıp satılmaması; türev araç sözleşmelerine, kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerine konu edilmemesi öngörülmüştür. SPK’nın 2025 faaliyet raporu da yerel platformlara yönelik çerçevenin kaldıraçlı, kredili ve türev işlemlere ilişkin sınırlamalar içerdiğini belirtmektedir.
Bu düzenleme, Türkiye’deki yerel kripto varlık platformları üzerinden sunulan hizmetleri ilgilendirir. Yurt dışındaki bir internet sitesine erişilebilmesi, platformun Türkiye’de yetkili olduğu veya kullanıcıya hukuki koruma sağladığı anlamına gelmez.
Mevzuat değişebileceğinden işlem öncesinde SPK ve Resmî Gazete’de yayımlanan güncel hükümler kontrol edilmelidir.
Yurt Dışı Platformda Vadeli İşlem Yapmanın Riskleri Nelerdir?
Yurt dışı platform kullanıldığında şu riskler ortaya çıkabilir:
Platformun Türkiye’de yetkili olmaması
Uyuşmazlıkta yabancı hukuk uygulanması
Müşteri desteğine erişim sorunu
Para çekme işlemlerinin durdurulması
Hesabın ülke nedeniyle sınırlandırılması
Vergi ve bildirim belirsizliği
Yüksek kaldıraçlı ürünlere kolay erişim
Yerel yatırımcı koruma mekanizmalarının bulunmaması
Platformun küresel ölçekte bilinen bir marka olması, bütün ülkelerde aynı düzenleyici statüye sahip olduğu anlamına gelmez.
Vadeli İşlem Yaparken Nelere Dikkat Edilmeli?
İşlem öncesinde şu sorular yanıtlanmalıdır:
Sözleşme vadeli mi, sürekli mi?
Dayanak varlık nedir?
Teminat hangi varlıkla yatırılıyor?
Kaldıraç oranı kaç?
Pozisyonun nominal büyüklüğü ne kadar?
Başlangıç ve sürdürme teminatı nedir?
Likidasyon fiyatı nerede?
Mark fiyatı nasıl hesaplanıyor?
Fonlama oranı ne sıklıkta uygulanıyor?
Maker ve taker ücretleri ne kadar?
İzole mi, çapraz marjin mi kullanılıyor?
Stop emri hangi fiyata göre tetikleniyor?
Platform hangi ülkede ve hangi düzenlemeye tabi?
Pozisyonun tamamı kaybedilirse mali durum etkilenir mi?
Kaldıraç seçimi işlem açıldıktan sonra riski ortadan kaldırmaz. Pozisyon büyüklüğü ve maksimum kabul edilebilir zarar önceden hesaplanmalıdır.
Vadeli İşlemde Yapılan Yaygın Hatalar
Yaygın hatalar şunlardır:
Teminat ile pozisyon büyüklüğünü karıştırmak
Yüksek kaldıraç kullanmak
Likidasyon fiyatını kontrol etmemek
Fonlama maliyetini hesaba katmamak
Çapraz marjinde bütün bakiyeyi riske atmak
Stop emrini kesin koruma sanmak
Long ve short yönünü karıştırmak
Piyasa emrinde fiyat kaymasını önemsememek
Son işlem fiyatı ile mark fiyatını karıştırmak
Kaldıracı işlem büyüklüğünden bağımsız değerlendirmek
Zarardaki pozisyona plansız teminat eklemek
Borçla vadeli işlem yapmak
Bütün bakiyeyi tek pozisyona ayırmak
Yasal ve vergisel koşulları araştırmamak
Vadeli işlemi spot yatırım gibi uzun süre takip etmeden bırakmak
Vadeli İşlemde Risk Nasıl Azaltılır?
Risk tamamen ortadan kaldırılamaz. Ancak şu önlemler kayıp ihtimalini sınırlandırmaya yardımcı olabilir:
Düşük kaldıraç kullanmak
Pozisyon büyüklüğünü sınırlamak
İzole marjin tercih etmek
Likidasyon fiyatından önce stop belirlemek
Fonlama oranını takip etmek
Düşük likiditeli sözleşmelerden kaçınmak
Pozisyonu parçalara bölmek
İşlem planı oluşturmak
Maksimum günlük zarar sınırı belirlemek
Bütün bakiyeyi vadeli hesaba aktarmamak
Deneme veya simülasyon hesabı kullanmak
Platformun hukuki durumunu araştırmak
Stop kullanılması, düşük kaldıraç seçilmesi veya izole marjin tercih edilmesi zarar oluşmayacağını garanti etmez.
Kripto Vadeli İşlem Mantıklı mı?
Kripto vadeli işlemin mantıklı olup olmadığı kullanıcının bilgisine, deneyimine, finansal durumuna ve risk toleransına bağlıdır.
Bu ürünler:
Riskten korunma
Arbitraj
Profesyonel portföy yönetimi
için kullanılabilir.
Buna karşılık yalnızca kısa sürede yüksek kazanç elde etme amacıyla yüksek kaldıraç kullanılması, teminatın tamamının kaybedilmesine neden olabilir.
Vadeli işlem yapmadan önce kullanıcı şu sorulara cevap vermelidir:
Kaldıraç ve teminat hesabını anlayabiliyor muyum?
Fonlama oranının etkisini biliyor muyum?
Likidasyon fiyatını hesaplayabiliyor muyum?
Pozisyon ters giderse ne kadar kaybedeceğim?
Platformun pozisyon kapatma kurallarını okudum mu?
Kullanılan para kaybedildiğinde temel ihtiyaçlarım etkilenir mi?
İşlem gerçekten korunma amaçlı mı, kontrolsüz spekülasyon mu?
Kripto vadeli işlemler yeni başlayan kullanıcılar için yüksek karmaşıklık ve yüksek kayıp riski taşır.
Sonuç
Kriptoda vadeli işlem, Bitcoin veya başka bir kripto varlığın fiyatına bağlı türev sözleşmeler üzerinden long ya da short pozisyon alınmasıdır.
Klasik vadeli sözleşmelerin belirli vade tarihi bulunurken sürekli vadeli sözleşmeler çoğunlukla fonlama mekanizmasıyla açık tutulabilir.
Vadeli işlemlerde kullanıcı dayanak kripto varlığı doğrudan satın almak yerine sözleşmede pozisyon açar. Kaldıraç sayesinde yatırılan teminattan daha büyük pozisyon oluşturulabilir. Ancak küçük ters fiyat hareketleri büyük zarar ve likidasyon meydana getirebilir.
İşlem yapılmadan önce pozisyon büyüklüğü, kaldıraç, başlangıç teminatı, sürdürme teminatı, fonlama oranı, mark fiyatı ve likidasyon seviyesi anlaşılmalıdır.
Türkiye’deki yerel kripto varlık platformlarında listelenen varlıkların kaldıraçlı ve türev işlemlere konu edilmesine yönelik sınırlamalar bulunduğundan, güncel SPK düzenlemeleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Not: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Yatırım danışmanlığı, hukuk danışmanlığı veya kişiye özel yatırım tavsiyesi değildir.